Қазіргі құқықтық мемлекет жағдайында дауларды тиімді әрі жедел шешу мәселесі айрықша өзектілікке ие. Осы тұрғыда сотқа дейінгі хаттама институты азаматтық-құқықтық реттеу жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. Аталған механизм құқықтарды қорғаудың формальды соттық тәсілінен бұрын қолданылатын, дауды диспозитивтік қағидат негізінде реттеуге бағытталған рәсім болып табылады.
Сотқа дейінгі хаттама – бұл құқық субъектісінің бұзылған немесе даулы құқығын қалпына келтіру мақсатында екінші тарапқа жолдайтын жазбаша талабы. Оның мазмұнында фактілік мән-жайлар, құқықтық негіздеме және нақты талаптар жүйелі түрде баяндалады. Претензиялық тәртіптің құқықтық табиғаты азаматтық айналым тұрақтылығын қамтамасыз етуге және шарттық тәртіпті нығайтуға бағытталған.
Қазақстан Республикасының азаматтық іс жүргізу заңнамасына сәйкес, кейбір санаттағы істер бойынша сотқа жүгіну алдында талап қоюға дейінгі тәртіпті сақтау міндетті болып табылады. Бұл талаптар Қазақстан Республикасының соттары қарайтын дауларда процессуалдық алғышарт ретінде бағаланады. Яғни, сотқа дейінгі хаттаманың жолдануы мен тиісті түрде рәсімделуі талап арызды қабылдаудың заңды шартына айналады.
Ғылыми тұрғыдан алғанда, сотқа дейінгі хаттаманың бірнеше функциясы бар. Біріншіден, ол құқық қорғау функциясын атқарады, себебі бұзылған құқықты ерікті түрде қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Екіншіден, профилактикалық сипатқа ие, яғни тараптарды құқық бұзушылықтың салдарын алдын ала ескеруге ынталандырады. Үшіншіден, процессуалдық сүзгі қызметін орындайды — сот органдарының жүктемесін азайтып, тек шешілмеген даулардың ғана сотқа жетуін қамтамасыз етеді.
Сонымен қатар сотқа дейінгі реттеу механизмі келіссөздер және медиация рәсімдерімен өзара байланыста қарастырылуы тиіс. Ол құқықтық мәдениетті арттырып, дауларды өркениетті жолмен шешу дәстүрін қалыптастырады. Тараптардың өзара жауапкершілігін күшейтіп, құқықтық сананың дамуына ықпал етеді.
Алайда құқық қолдану тәжірибесінде формализм мәселесі байқалады. Кей жағдайларда сотқа дейінгі хаттама тек процессуалдық талапты орындау мақсатында жолданып, нақты келіссөз жүргізілмейді. Бұл институттың тиімділігін төмендетеді және оның әлеуетін толық ашуға кедергі келтіреді.
Қорытындылай келе, сотқа дейінгі хаттама – азаматтық құқықтарды қорғаудың заманауи әрі көпқырлы институты. Оның тиімді қолданылуы құқықтық тұрақтылықты қамтамасыз етіп қана қоймай, сот жүйесінің тиімділігін арттыруға және қоғамдағы құқықтық мәдениетті нығайтуға ықпал етеді.
Ф.ӘЛІМ, Қордай аудандық сотының жетекші маманы
