Ұлттық банктің базалық мөлшерлемені 16,75 пайызға дейін төмендетуі – соңғы айлардағы ең маңызды экономикалық жаңалықтардың бірі. Бұл бір қарағанда тек банктер мен қаржы нарығына қатысты шешім сияқты көрінгенімен, шын мәнінде әрбір қазақстандықтың өміріне әсер етуі мүмкін. Себебі базалық мөлшерлеме – несие құнының, ипотеканың, бизнестің инвестициялық белсенділігінің және тұрғын үй нарығының негізгі бағыт-бағдарын айқындайтын басты экономикалық құралдардың бірі.
Соңғы екі жылда елімізде жоғары инфляциямен күресу үшін базалық мөлшерлеме бірнеше рет көтерілді. Соның нәтижесінде банктердегі депозиттердің табыстылығы артқанымен, несиелер қымбаттап, ипотека алу қиындай түсті. Көптеген отбасы пәтер сатып алу жоспарын кейінге қалдырды. Құрылыс компанияларының да сату көлемі баяулады.
Енді мөлшерлеменің төмендеуі нарыққа жаңа тыныс бере ме? Әлде бұл өзгерісті сезіну үшін әлі уақыт қажет пе? Экономикада қарапайым қағида бар. Ақша қымбат болған кезде адамдар инвестиция салуға асықпайды. Себебі депозиттер де жақсы табыс әкеледі. Ал кәсіпкерлер үшін несие алу тиімсіз болады. Керісінше, базалық мөлшерлеме төмендеген сайын банктердің қорлану құны азайып, біртіндеп несие пайыздары да төмендей бастайды. Бұл кәсіпкерлердің өндірісін кеңейтуіне, жаңа жұмыс орындарының ашылуына және құрылыс саласының жандануына ықпал етеді. Алайда бұл өзгеріс бір күнде болмайды. Экономикалық шешімдердің әсері бірнеше айдан кейін ғана байқалады.
Ипотека бірден арзандай ма? Бұл сұрақ бүгінде мыңдаған қазақстандықты алаңдатып отыр. Сарапшылардың пікірінше, әзірге ипотекалық несиелер айтарлықтай арзандай қоймайды. Өйткені базалық мөлшерлеме әлі де жоғары деңгейде қалып отыр. Банктер тәуекелдерін есепке алады, инфляция толық тұрақтанған жоқ. Сондықтан жақын алты айда тұрғын үй бағасында күрт өзгеріс болуы екіталай. Дегенмен бұл шешім ипотека үшін алғашқы оң белгі екені анық. Егер Ұлттық банк мөлшерлемені алдағы отырыстарда тағы бірнеше рет төмендетсе, банктер де несие шарттарын қайта қарай бастайды. Сонда ғана тұрғындар үшін қолжетімді ипотекалық бағдарламалардың саны артуы мүмкін.
Баға құлдырай ма, әлде өсе ме? Қазақстандағы тұрғын үй нарығы соңғы жылдары ерекше кезеңді бастан кешірді. Бір кезде сұраныс ұсыныстан әлдеқайда жоғары болды. Мемлекеттік бағдарламалар, зейнетақы жинағын пайдалану мүмкіндігі және қолжетімді ипотека пәтер бағасының күрт көтерілуіне әсер етті. Қазір жағдай өзгерді. Сатып алушылар бұрынғыдай белсенді емес. Банктердің талаптары күшейді. Халықтың нақты табысы жоғары қарқынмен өсіп жатқан жоқ. Сондықтан тұрғын үй бағасы кейбір өңірлерде тұрақтап, кейбірінде тіпті аздап төмендей бастады.Базалық мөлшерлеменің қазіргі төмендеуі бұл үрдісті бірден өзгерте алмайды. Керісінше, алдағы бірнеше айда нарық тепе-теңдік іздейді. Егер инфляция төмендеп, экономикалық өсім сақталса, тұрғын үйге деген сұраныс қайта артады. Бірақ бағаның бұрынғыдай бақылаусыз шарықтауы қайталанады деу қиын.
Жоғары пайыздық мөлшерлеме құрылыс саласына да оңай тиген жоқ. Құрылыс материалдары қымбаттады. Банктерден қаржы тарту қиындады. Кейбір компаниялар жаңа жобаларды уақытша тоқтатуға мәжбүр болды. Базалық мөлшерлеменің төмендеуі ең алдымен осы секторға оң әсер етуі мүмкін. Несие арзандаған сайын құрылысшылар жаңа жобаларды іске асыруға белсендірек кіріседі. Бұл өз кезегінде жұмыс орындарының көбеюіне, құрылыс материалдары өндірісінің дамуына және экономиканың көптеген саласының жандануына ықпал етеді. Алайда құрылыс компанияларының өзі де сақтық танытып отыр. Өйткені сатып алушылардың төлем қабілеті бұрынғы деңгейге жете қойған жоқ.
Инвесторлардың таңдауы өзгере ме? Соңғы жылдары депозиттер халық үшін ең тиімді қаржы құралдарының біріне айналды. Тәуекелі аз әрі табысы жоғары болғандықтан көптеген азамат жылжымайтын мүлік сатып алғаннан гөрі ақшасын банкте сақтауды жөн көрді.Егер базалық мөлшерлеме төмендеуін жалғастырса, депозиттердің де сыйақысы азаяды. Сол кезде инвесторлар табысы жоғары бағыттарды іздей бастайды. Соның бірі – жылжымайтын мүлік. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, пайыздық мөлшерлеме төмендеген сайын капиталдың бір бөлігі тұрғын үй, коммерциялық ғимараттар мен жалға берілетін нысандарға ауысады. Қазақстанда да дәл осындай үрдістің байқалуы әбден мүмкін.
Аймақтардағы ахуал қандай болады? Алматы мен Астанадағы тұрғын үй нарығы әрдайым республикадағы үрдісті айқындайды. Алайда өңірлердегі жағдай өзгеше. Мәселен, Тараз, Шымкент, Қызылорда, Өскемен немесе Қостанай қалаларында тұрғын үй бағасына тек ипотека емес, халық санының өсуі, жаңа өндірістердің ашылуы, көші-қон және инфрақұрылымның дамуы да әсер етеді. Егер өңірлерде жаңа өндіріс орындары көбейіп, халықтың табысы артса, тұрғын үйге деген сұраныс та жоғарылайды. Сондықтан базалық мөлшерлеменің төмендеуі мұндай қалаларда құрылыс нарығын жанама түрде қолдауы мүмкін. Бұл шешімнің қарапайым халыққа әсері бар. Көпшілік үшін ең маңызды мәселе – баспанаға қолжетімділік. Бүгінде мыңдаған жас отбасы пәтер бағасынан емес, ипотека төлемінің жоғары болуынан қорқады. Ай сайынғы төлем табыстың жартысынан көбін алып қояды. Егер алдағы бір-екі жыл ішінде базалық мөлшерлеме кезең-кезеңімен төмендей берсе, ипотека да қолжетімді бола түседі. Бұл тұрғын үй алуды кейінге қалдырып жүрген азаматтарға мүмкіндік береді. Дегенмен экономистер асығыс шешім қабылдамауға кеңес береді. Себебі мөлшерлеменің бүгінгі төмендеуі ертең барлық банктің пайыздық саясаты өзгереді деген сөз емес.
Ұлттық банктің бұл шешімін экономиканың жаңа кезеңге қадам басуының алғашқы белгісі деуге болады. Дегенмен бір ғана мөлшерлемені төмендету тұрғын үй нарығындағы барлық мәселені шеше алмайды. Бұл үшін инфляцияның тұрақты баяулауы, халық табысының өсуі, құрылыс саласының ашықтығы және ұзақ мерзімді ипотекалық бағдарламалардың дамуы қатар жүруі қажет. Егер осы факторлар үйлесім тапса, алдағы екі жылда тұрғын үй нарығы тұрақты өсім жолына қайта оралуы мүмкін. Бірақ өткен жылдардағыдай алыпсатарлыққа негізделген баға өсімі емес, нақты сұранысқа сүйенген, теңгерімді әрі орнықты даму кезеңі басталғаны әлдеқайда маңызды. Өйткені жылжымайтын мүлік нарығының тұрақтылығы – тек құрылысшылардың немесе банктердің емес, миллиондаған қазақстандық отбасының әлеуметтік әл-ауқатының көрсеткіші. Экономикадағы әрбір пайыздық өзгерістің түпкі нәтижесі қарапайым азаматтың өз баспанасына қол жеткізу мүмкіндігімен өлшенеді.
Эльмира БАЙНАЗАРОВА
