Адамзат тарихында дін мен мәдениет әрдайым қатар дамып келген рухани құндылықтар болып табылады. Қоғамның дамуы, халықтың дүниетанымы, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі көбіне дінмен тығыз байланысты қалыптасады. Әрбір ұлттың мәдени болмысы оның сенімімен, өмірлік ұстанымымен және рухани құндылықтарымен астасып жатады. Сондықтан дін мен мәдениетті бір-бірінен бөліп қарастыру мүмкін емес.
Дін — адам баласының рухани қажеттілігін өтейтін, адамды имандылыққа, әділдікке және мейірімділікке тәрбиелейтін жүйе. Ал мәдениет — халықтың ғасырлар бойы жинақтаған рухани әрі материалдық мұрасы. Бұл екі ұғым қоғамның дамуына, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа және ұлттық бірегейліктің сақталуына зор ықпал етеді.
Дін — адамзат тарихындағы ең көне қоғамдық институттардың бірі. Ол адамдардың өмір сүру қағидаларын қалыптастырып, қоғамда тәртіп пен адамгершілік нормаларын орнықтырады. Көптеген діндер адамдарды адалдыққа, сабырлылыққа, кешірімділікке және жақсылық жасауға үндейді.
Адам өмірінде діннің орны ерекше. Қиын сәттерде адам рухани тірек іздейді, өмірдің мәнін түсінуге тырысады. Осындай кезде дін адамға үміт пен сенім береді. Сонымен қатар дін адамдар арасындағы татулық пен бауырмалдықты нығайтуға көмектеседі.
Қоғамдағы көптеген моральдық қағидалар діни құндылықтар негізінде қалыптасқан. Мысалы, ата-ананы құрметтеу, үлкенге ізет көрсету, әлсізге көмектесу, әділ болу сияқты қасиеттер барлық діндерде дәріптеледі. Сондықтан дін қоғамның рухани тұрақтылығын сақтауда маңызды рөл атқарады.
Мәдениет — халықтың рухани және материалдық жетістіктерінің жиынтығы. Оған тіл, әдебиет, өнер, музыка, ұлттық киім, салт-дәстүр, әдет-ғұрып және тұрмыс салты жатады. Мәдениет ұлттың бет-бейнесін айқындайды және ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырады.
Әр халықтың мәдениеті оның тарихымен, географиялық ортасымен және дүниетанымымен байланысты қалыптасады. Қазақ халқының мәдениеті көшпелі өмір салтына негізделген. Сондықтан қазақ мәдениетінде еркіндік, қонақжайлық, кеңпейілділік ерекше орын алады.
Мәдениеттің басты қызметі — адамды тәрбиелеу. Өнер мен әдебиет арқылы адам рухани байып, эстетикалық талғамы қалыптасады. Сонымен қатар мәдениет халықтың тарихи жадын сақтап, ұлттық құндылықтардың ұмытылмауына ықпал етеді.
Дін мен мәдениет — өзара тығыз байланысты құбылыстар. Көптеген халықтардың мәдениеті діни сенімдер негізінде дамыған. Дін мәдениеттің дамуына ықпал етсе, мәдениет діннің қоғамда таралуына әсер етеді.
Мысалы, әлемдегі көптеген сәулет ескерткіштері діни мақсатта салынған. Мешіттер, шіркеулер, храмдар тек ғибадат орны ғана емес, сонымен қатар мәдени мұра болып табылады. Олардың сәулет өнері халықтың эстетикалық талғамын көрсетеді.
Әдебиет пен өнерде де діни тақырыптар жиі кездеседі. Көптеген ақын-жазушылар шығармаларында адамгершілік, имандылық, әділдік мәселелерін көтерген. Бұл тақырыптардың негізінде діни құндылықтар жатыр.
Музыка мен қолөнерде де діннің ықпалы байқалады. Қазақ халқының діни жырлары, термелері мен дастандары халықтың рухани дүниесін байытқан. Сонымен қатар ұлттық мерекелер мен дәстүрлердің көпшілігі діни сенімдермен сабақтасып жатады.
Қазақ халқының мәдениетіндегі ислам дінінің орны Қазақ халқының рухани өмірінде ислам дінінің орны ерекше. Ислам қазақ жеріне VIII–IX ғасырларда тарала бастады. Уақыт өте келе ислам діні халқымыздың салт-дәстүрімен үйлесіп, ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналды.
Қазақ халқы исламның адамгершілік қағидаларын жоғары бағалады. Үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, жетім-жесірге көмектесу, қонақжайлық көрсету сияқты қасиеттер ислам құндылықтарымен үндеседі.
Ислам діні қазақ даласында білім мен ғылымның дамуына да ықпал етті. Медреселерде діни біліммен қатар математика, астрономия, әдебиет және философия пәндері оқытылды. Әл-Фараби, Қожа Ахмет Ясауи сияқты ұлы тұлғалардың еңбектері ислам өркениетінің дамуына зор үлес қосты.
Әл Фараби еңбектерінде ғылым мен білімнің маңызы ерекше айтылса, Қожа Ахмет Ясауи шығармаларында рухани тазалық пен адамгершілік мәселелері кеңінен көрініс тапқан.
Қазіргі жаһандану заманында түрлі мәдениеттер мен діндер арасындағы байланыс күшейіп келеді. Әлем халықтары бір-бірінің мәдениетімен танысып, тәжірибе алмасуда. Бұл үдеріс мәдени дамуға оң әсер еткенімен, кей жағдайда ұлттық құндылықтардың әлсіреуіне де себеп болуы мүмкін.
Сондықтан әр халық өз мәдениеті мен рухани мұрасын сақтауға ұмтылуы қажет. Дін де осы бағытта маңызды рөл атқара алады. Алайда дінді дұрыс түсіну өте маңызды. Дін адамдарды бейбітшілікке, татулыққа және өзара құрметке шақыруы тиіс.
Бүгінде әлемде дінаралық және мәдениетаралық диалогтың маңызы артып отыр. Әртүрлі дін өкілдерінің өзара түсіністікпен өмір сүруі қоғамдағы тұрақтылықтың кепілі болып саналады. Қазақстан — көпұлтты және көпконфессиялы мемлекет ретінде түрлі мәдениеттер мен діндердің бейбіт қатар өмір сүруінің үлгісі.
Ұлттық мәдениет жастардың бойында отансүйгіштік сезімді қалыптастырады, ата-баба дәстүрін құрметтеуге үйретеді.
Ал дін жастарды жаман әдеттерден аулақ болып, адамгершілік қасиеттерді бойына сіңіруге тәрбиелейді. Имандылық, адалдық, жауапкершілік, еңбекқорлық сияқты қасиеттер жас ұрпақтың дұрыс қалыптасуына ықпал етеді.
Қазіргі ақпараттық заманда жастар түрлі идеологиялардың ықпалында қалуы мүмкін. Сондықтан олардың рухани тәрбиесіне ерекше көңіл бөлу қажет. Бұл бағытта отбасы, мектеп және қоғам бірлесе жұмыс істеуі тиіс.
Т.ЕСҚҰЛОВА, Жамбыл облысы әкімдігінің дін проблемаларын зерттеу орталығының Қордай ауданы бойынша арнайы бөлімінің басшысы
