Өз құқығыңды қорғаудың құқықтық жолы Қазақстан Республикасының Конституциясы әрбір азаматтың құқықтары мен бостандықтарының сот арқылы қорғалуына кепілдік береді. Осы бағыттағы ерекше институттардың бірі – жеке айыптау істері. Күнделікті өмірде кездесетін ұсақ-түйек келіспеушіліктерден бастап, адамның абыройы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін әрекеттерге дейін осы санатта қаралады.
Жеке айыптау дегеніміз не? Қылмыстық процестік кодекстің талаптарына сәйкес, жеке айыптау істері бойынша қылмыстық қудалауды мемлекет (прокурор) емес, жәбірленушінің өзі жүзеге асырады. Бұл дегеніміз: Қылмыстық іс тек жәбірленушінің шағымы негізінде қозғалады.
Айыпты дәлелдеу міндеті шағым берушінің (жеке айыптаушының) мойнында болады. Тараптар татуласқан жағдайда іс кез келген уақытта қысқартылуы мүмкін. Қандай қылмыстар жатады? Жеке айыптау тәртібімен қаралатын істердің тізімі шектеулі. Оларға негізінен қоғамдық қауіптілігі аса жоғары емес, бірақ жеке тұлғаның құқығына тікелей қатысты баптар жатады: Денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру (ҚК 108-1-бабы). Ұрып-соғу (ҚК 109-1-бабы). Жала жабу (бұл бап қазіргі таңда Әкімшілік құқық бұзушылық кодексіне ауыстырылғанымен, кейбір ерекше жағдайларда құқықтық салдары сақталады). Сотқа жүгіну тәртібі Жеке айыптау шағымы тікелей сотқа беріледі. Шағымда мынадай мәліметтер міндетті түрде көрсетілуі тиіс: Соттың атауы. Айыпталып отырған адамның деректері (аты-жөні, тұрғылықты жері). Оқиғаның мән-жайы (қайда, қашан, қалай болғаны).
Кінәні дәлелдейтін айғақтар (куәгерлер, медициналық анықтамалар, бейнежазбалар). Маңызды ескерту: Егер шағым заң талаптарына (ҚР ҚПК 408-бабы) сай келмесе, судья оны кемшіліктерді жою үшін кері қайтарады.
Сондықтан құжатты сауатты толтыру – істің сәтті басталуының кепілі. Татуласу – ең тиімді шешім Жеке айыптау істерінің басты ерекшелігі – медиация және татуласу мүмкіндігі. Судья істі қарау барысында тараптарды бітімгершілікке шақырады. Егер жәбірленуші айыпталушыны кешіріп, екі жақ келісімге келсе, сот өндірісі тоқтатылады және адам сотты болмайды.
Бұл көршілер, туыстар немесе таныс-тар арасындағы адами қарым-қатынасты сақтап қалуға мүмкіндік береді. Жеке айыптау институты – азаматтардың құқықтық мәдениетін көтерудің құралы. Бұл тек жазалау емес, сонымен бірге әділдік орнату және тараптарды мәдениетті түрде мәселені шешуге үйрету. Егер сіздің құқығыңыз бұзылса, заң аясында сотқа жүгіну – өркениетті қоғамның белгісі. Аудандық сот әрқашан заңдылық пен әділдіктің сақшысы ретінде азаматтардың құқықтарын қорғауға дайын.
Қ.БЕРДЕНОВ, Қордай аудандық сотының судьясы
