Қазақтың кең байтақ даласында құрғақ фактілермен ғана сипаттауға болмайтын жерлер баршылық. Оларды көзіңмен көріп, тыңдап, сезіне білу керек. Мұндай аймақта табиғаттың өзі адаммен тілдесіп тұрғандай.
Қордай өңірінде мұндай жерлер көп. Ен дала таулармен тоғысып, ормандар тау бұлақтарын жасырып, жел көне тарих беттерін парақтаса, әр тастың өзі аңыз айтып тұрғандай.
Аудандық газетімізде «Қордайдың тылсым табиғаты» атты жобаны ашуымыз да сондықтан.
Бұл аймақтың көрікті жерлері туралы мақалалар желісі ғана емес. Бұл туған өлкемізді қайта тану, оны тереңірек көре білу, сипатын сезіну және бізді қоршаған табиғаттың қаншалықты ерекше екенін түсіну әрекеті.
Бұл жолғы экспедициямыз Қордай ауданының ең көрікті түкпірлерінің бірі — Іле Алатауының батыс сілемінде орналасқан Қарақоңыз мемлекеттік табиғи қорыққа ат басын тіреді.
Шатқалға дейінгі жолдың өзі адамзатты үйреншікті көріністен бөліп тұрғандай. Асфальт бірте-бірте тау соқпақтарына ауысып, ауа салқындап, қалың ормандар мен Шу алқабының гүлденген беткейлері пайда болады.
Мөлдір бұлақтары сыңғырлап, олардың салқындығы жаздың аптап ыстығында да жылына қоймайды. Шатқалдың қойнауынан Қарақоңыз өзені жарқырап шығып, далаға беттейді. Кәрі талдар салқын ағыстан ыстықтан пана іздегендей, суға жағасында иіліп өседі.
Саяхатымызды Қарақоңыз су қоймасынан бастауды жөн көрдік. Қырық жылдан астам уақыт бұрын салынған нысан стратегиялық маңызға ие. Ол көптеген Қасқасу бұлақтарымен қоректенетін сегіз миллион текше метрден астам суды сақтай алады.
Бірақ жергілікті тұрғындар бұл жерді баяғыдан жай ғана гидротехникалық құрылыс деп көрмейді. Отбасыларымен осында келіп демалып, балық аулап, таң атқанын тамашалайтын. Қазір су ресурстарындағы уылдырық шашу және көбею маусымына байланысты балық аулауға уақытша тыйым салынған.
Келесі аялдама – орман шаруашылығының өрт сөндіру бекеті.
Теңіз деңгейінен шамамен 900 метр биіктікте орман шаруашылығының қызметкерлері қорықты тәулік бойы бақылайды. Олар екі сағат сайын бақылау мұнарасынан аумақты күзетіп, қарап тұрады.
Тау шыңына көтерілгенде бұл әлемнің қаншалықты кең және нәзік екенін түсінесің. Бұл жерден шатқал алақандағыдай көрінеді: жасыл беткейлер, бұралған өзен, қалың ормандар және шексіз тыныштық.
Төмен жақта тоғызыншы айналма жол басталады. Мұнда саяхатшыларды шлагбаум алдынан орман күзетшілері қарсы алады. Олардың міндеті – заңсыз ағаш кесу, браконьерлік және қорық тынысына кез келген араласудың алдын алу. Тексерусіз кіріп кету мүмкін емес.
Бірақ бұл шекарадан өткен бойда басқа өлшемге түскендей боласың.
Таулардың арасында ерекше климаты мен таңғажайып табиғаты бар шын мәнінде жанды әлем жасырылған. Көктем-жаз айларында Қарақоңыз құлпырып тұрады. Мұнда жабайы өрік, бөріқарақат, тұт, алмұрт, шие, жаңғақ өседі.
Шаталдың ерекше қазынасы — оның сирек кездесетін өсімдіктері. Мұнда Сиверс алма ағашын (Қызыл кітапқа енген), Грейг қызғалдағын, Семенов үйеңкісін, еменді, қарағайды, долананы, ақ акацияны, тұт, шие қара өрігін, тек жартастарда ғана өсетін кавказдық қара жидектерді кездестіруге болады.
Дәрілік шөптер барлық жерде дерлік өседі — салаубас, шалфей, шәйқурай, жалбыз және мыңжапырақ. Ауа дала гүлдері мен ине жапырақты ағаштардың иісіне толы.
Ал орман өзінің жасырын өмірін сүріп келеді. Қалың тоғайдың арасынан елік пен кірпі абайлап жылжып, түлкі мен қасқыр кездесіп, аспанда бүркіт, қырандар, қырғауылдар айналып, тастардың арасына кекіліктер мен қырғауылдар байқалады.
Қарақоңыздың көктемдегі келбетін сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес.
Мұнда табиғаттың үні де ерекше: өзеннің ағысы, құстардың сайрауы, ағаш бұтақтары аарасынан соққан жел, гүлдеген шөптердің шексіз иісі уақыт бір орнында тұрып қалғандай сезімін тудырады.
Міне, сондықтан да Қордай картадағы жай ғана аудан емес. Бұл біз енді ғана зерттей бастаған тұтас әлем.
Шолпан САБАНОВА, Фото Айбек НӘКЕН
