Адам санасы – жай ғана ақпаратты өңдейтін жүйе емес. Ол тәжірибе, сезім, моральдық таңдау, естелік, күмән, қателік және жауапкершіліктен тұратын күрделі құбылыс. Ал қазіргі жасанды интеллект негізінен үлкен көлемдегі деректер арасындағы заңдылықтарды анықтап, ықтимал жауап құрастырады. Стэнфорд ғалымдары мен халықаралық зерттеушілердің еңбектерінде қазіргі тілдік модельдердің мүмкіндігі өте жоғары болғанымен, олардың адам секілді «түсінуі» туралы тұжырымға асықпау қажеттігі айтылады. Эмили Бендер және әріптестері үлкен тілдік модельдер мағынаны адам секілді бастан кешірмейтінін, керісінше тілдік үлгілерді статистикалық сәйкестік арқылы құрастыратынын көрсетеді. Бұл айырмашылық маңызды. Себебі адам жауап бергенде оның артында өмір тәжірибесі, ниет пен жауапкершілік тұрса, алгоритм жауапты ықтималдық арқылы жасайды.
Алайда осы айырмашылық ЖИ-дің қоғамға әсерін азайтпайды. Керісінше, оның қуаты дәл осы жерде жатыр. Адамға он минут кететін ақпаратты жүйе бірнеше секундта саралай алады. Мұғалім бір тақырыпқа бірнеше тапсырма нұсқасын ала алады, дәрігер көлемді медициналық жазбаларды жылдам реттей алады, зерттеуші жүздеген материалдан негізгі үрдісті таба алады. Мұндай мүмкіндіктер адамның интеллектуалдық өнімділігін арттырады. Бірақ технологияға шамадан тыс сүйену кері әсер де беруі мүмкін. Егер адам әр мәтінді ЖИ-ге жаздырса, әр шешімді алгоритмге ұсынса, әр идеяны дайын түрде алса, оның өз бетінше салыстыру, күмәндану, дәлелдеу, қателесу және қайта ойлау дағдысы әлсіреуі ықтимал.
Бұл қауіп когнитивтік ғылымда бұрыннан белгілі құбылыспен үндеседі. Адам миы күшті қажет ететін операцияларды сыртқы құралға беруге бейім. Бұрын телефон нөмірлерін есте сақтасақ, қазір оларды құрылғыға тапсырамыз. Бұрын бағытты өзіміз жаттасақ, қазір навигацияға сенеміз. Николас Карр цифрлық технологиялардың адамның зейіні мен терең оқу әдетіне әсерін талдай отырып, ақпаратты үздіксіз әрі жылдам тұтыну күрделі ойлауға қажет ұзақ концентрацияны әлсіретуі мүмкін екенін жазады. ЖИ дәуірінде бұл мәселе жаңа деңгейге көтеріліп отыр. Себебі бұрын технология бізге ақпарат берсе, енді ол біздің орнына мәтін құрып, шешім нұсқасын ұсынып, пікірімізді қалыптастыруға да араласа бастады.
Сондықтан XXI ғасырдағы сауаттылықтың жаңа өлшемі пайда болды: ЖИ-ді пайдалану емес, ЖИ-мен ойлай білу. Бұл екеуі бір нәрсе емес. ЖИ-ді пайдалану – сұрақ қойып, дайын жауап алу. Ал ЖИ-мен ойлау – оның жауабын тексеру, салыстыру, қай жерде қате болуы мүмкін екенін түсіну, дереккөз сұрау, балама пікір іздеу және соңғы шешімді адамның өзі қабылдауы. Стюарт Рассел адамға бағытталған жасанды интеллект тұжырымдамасында интеллектуалдық жүйелердің мақсаты адамды алмастыру емес, адамның құндылықтары мен мүддесіне қызмет ету болуы керектігін атап көрсетеді [3, 173–198]. Демек технологияның сапасы тек оның қаншалықты ақылды екенімен өлшенбейді. Ол адамның еркіндігін, таңдауын және жауапкершілігін қаншалықты сақтайтынымен де бағалануы тиіс.
Жасанды интеллекттің адам санасына әсері әсіресе білім беру саласында өткір сезіледі. Бір жағынан, оқушы бұрын қол жеткізе алмаған деңгейде көмек ала алады: күрделі тақырыпты қарапайым тілмен түсіндіру, жеке тапсырма дайындау, қатесін талдау, тіл үйрену мүмкіндігі артты. Екінші жағынан, дайын жауапқа үйренген оқушы мәселені өзі шешуге қиналуы мүмкін. Егер білім беру жүйесі тек нәтиженің дұрыстығын бағаласа, ЖИ оқушының орнына көп жұмысты орындап береді. Ал егер бағалау кезінде ойлау жолы, дәлел, талдау, жеке пікір және дерекпен жұмыс бағаланса, ЖИ керісінше интеллектуалдық серіктеске айналады. Демек мәселе технологияда емес, оны қандай педагогикалық және мәдени ортада қолданатынымызда.
Тағы бір өткір мәселе – сананың дербестігі. Әлеуметтік желілер алгоритмдері адамның назарын басқаруды әлдеқашан үйренді. Енді генеративті ЖИ тек нені көретінімізді ғана емес, нені ойлауымыз мүмкін екенін де жанама түрде қалыптастыра алады. Егер миллиондаған адам бірдей платформалардан кеңес, идея, мәтін және түсіндірме алса, қоғамдық ойдың біркелкілену қаупі бар. Бұл жерде сын тұрғысынан ойлау бұрынғыдан да маңызды. Адам кез келген ақылды жүйеге «бұл жауап неге осындай?», «оған қандай дерек негіз болды?», «басқа көзқарас бар ма?» деген сұрақтарды қоюы тиіс.
Жанел СМАТЫЛЛА, М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті журналистика факультетінің 2-курс студенті
